Atorkuleysi

Dóra S. Bjarnason kennir og kallar nemendur framar í salinn, eins framarlega og mögulegt er (að undanskildum fremsta bekk en þar sátum við Gestur og hjá okkur þora nemendur ekki að sitja). Gott hjá Dóru. Ég efa það ekki að það hafi aukið um einhver prósent þá athygli sem nemendur veittu fyrirlestrinum. Dóra er nokkuð lifandi og þokkalegasti fyrirlesari sem tengir efnið mjög vel við raunveruleikann sem ætla mætti að þessir nemendur kynnu að meta. Dóra reyndi að fá viðbrögð frá nemendum. Það var eins og reynt væri að draga fram sakarjátningu hjá saklausum manni. Á endanum segir einhver eitthvað og Dóra fyllir upp í, því atorkuleysi nemenda er ekkert annað en vandræðalegt. Nú kynni einhvern að gruna að ég sé óþarflega neikvæður og sjái bara það neikvæða og áhugaleysi nemenda (sé hreinlega kominn með það á heilann). Slíkri ásökun verð ég því miður að vísa á bug því áhuguleysi nemenda er áhugavert af þeim sökum að það er fráleitt útbreiddur vandi.

Fyrirlestur sem vandamál

Fyrirlestrar fortíðarinnar, þegar fyrirlestraformið var að festast í sessi var oft á tíðum meira um vandamál en fræðimenn. Vissulega var oft fjallað um kenningar og kennisetningar en ég hef það á tilfinningunni af því sem ég hef lesið að margir fyrirlestrar hafi fremur verið um viðfangsefni og tiltekið vandamál sem þörf var á að leysa. Þannig voru fyrirlestrar settir upp: Hvernig stendur á þessu? Það eina sem til er af kenningum George Herbert Mead er einmitt í fyrirlestrarformi þar sem hann tekst á við vandamál tengsl milli huga, sjálfs og samfélags. Fyrirlestrar Nietzsche voru um tiltekin vandamál, þar á meðal þeir sem ég er að lesa núna: On the Future of our Educational Institutions. Af hverju er ég að velta þessu fyrir mér? Jú vegna þess að slíkir fyrirlestrar eru örugglega miklu meira spennandi þar sem nemandinn er leiddur að einhverju í stað þess að kennarinn lesi upp lykilatriði kenningar, skilgreini hugtök og sýni stuttlega fram á hvernig megi beita henni. Það er ekki að ástæðulausu sem fólk hefur gaman af sögum. Og þannig ættu fyrirlestrar að vera upp settir.

Háskólamenntaðir verkamenn

Kennaranemar eru verkamenn upp til hópa. Það kom mér verulega á óvart hvursu lélegir námsmenn margir kennaranemar eru. Ég átti von á því að þeir sem voru góðir námsmenn væru hvattir til að verða kennarar. Mögulega, og þá meina ég mögulega, fellur þessi vangavelta undir yfirfærsluna. Kennaranemar eru þeir sem voru góðir í bóklegum grunnskólagreinum sem þýðir ekki endilega að þeir séu góðir félagsvísindanemar á háskólastigi. Það breytir því ekki að flestir nemendur, hvort sem er fjarnemar eða staðnemar, gefa sér ekki nægilegan tíma og leggja sig ekki fram sem skyldi við nám sitt. Meira um þetta jafnt og þétt.

Uppbygging fyrirlestra

Fyrirlestur Gests var dæmigerður hvar hann talaði um kenningar samfleytt í gegnum allan tímann með smá hléi. Hljómburðurinn í fyrirlestrarsalnum (Skriða) er ekkert spes og Gestur talaði í hljóðnema. Gestur er ágætur fyrirlesari en var ekki að kveikja í nemendum með þessum fyrirlestri. Sjálfur tel ég að fyrirlesarar þurfa að vera þeim mun betri til þess að kveikja í nemendum í stórum fyrirlestrarsölum. Uppbygging fyrirlestursins var of spírölsk til þess að halda athygli nemenda. Hvað á ég við með spírölsk? Gestur tekur fyrir eitt atriði og kemur síðan að því aftur á hærra stigi og hefur þá fléttað saman öðrum hugtökum. Nemendur í þessum hópi eru rétt svo að átta sig á hugtökunum og varla það þar sem fæstir hafa líklega lesið heima. Fyrirlestrar njóta ekki mikillar virðingar í kennslustofum. Nemendur bera ekki virðing fyrir þeim sem er að tala. Ég geng með þá ímynd í höfðinu að svo hafi verið í gamla daga en mögulega er það misskilningur af minni hálfu. Það breytir þó ekki því að þannig á það að vera að nemendur sýni fyrirlesara virðingu. Gestur mætti tala hraðar svo nemendur ættu jafnvel pínulítið erfitt með að halda þræðinum – mig grunar að það gæti hjálpað þeim að fylgjast með. Vandamálið hjá mér þegar ég held fyrirlestra er ekki að nemendur fylgist ekki með heldur að þeir eigi jafnvel erfitt með að fylgja mér eftir. Það er skárra vandamál en hitt.

Power Point

Mér datt allt í einu í hug punktur sem það getur vel verið að ég hafi sett fram einhvers staðar áður en hann er alla veganna eitthvað á þessa leið: Mig grunar að það að setja niður heilar setningar í Kraftbendli (Power Point) hafi dragi úr hugsun nemenda og að eitthvað, í námslegum skilningi, gerist þegar nemendur verða sjálfir að mynda setningar í kringum stikkorð (sem var það eina sem var sett á krítartöflur hér áður fyrr). Nemendur verða að tengja saman það sem kennarinn segir við stikkorðið. Núna þurfa nemendur ekki einu sinni að gera þetta vegna þess að kennarinn er búinn að því á glærunni. Ég benti Gesti á þetta og hann var sammála og sagðist hafa lagt upp með það fyrir löngu að hafa lítið á glærunum en einhvern misst stjórn á þessu með tímanum. Í kjölfarið skar hann niður textann á öllum glærunum áður en hann notaði þær aftur fyrir annan hóp.

Tilraun um áhuga

Gestur Guðmundsson kennir, flytur fyrirlestur um kenningar Bourdieu. Við Gestur tókum okkur saman og ákváðum að gera smá tilraun. Ég settist aftast og átti að fylgjast með því hversu margir voru að fylgjast með og glósa í bækur eða á tölvurnar sínar. Viðföngin eru kennaranemar og af einhverjum ástæðum geri ég enn ríkari kröfur til þeirra um að standa sig í skóla og leggja sig fram. Kannski er ég eitthvað skrýtinn því niðurstöður rannsóknarinnar voru sláandi. Innan við helmingur var að glósa, nokkrir voru að glósa í bland við annað og nokkuð margir voru að gera eitthvað allt annað. Spjallforritið MSN var mjög áberandi, póstforrit, Uglan, Barnaland, Leikjanet, uppfærslur, fasteignavefur mbl.is og svo framvegis. Nemendur spjalla saman. Það leggst enginn fram á borðið eins og ég varð vitni að í áhorfi mínu í FG en margir eru ekki að fylgjast með. Sumir taka ekki upp námsgögn. Ég endurtek: Kennaranemar. Flettingum á mbl.is myndi fækka stórlega ef lokað væri fyrir aðgang að lýðnetinu í kennslustofum landsins. Margir nemendur eru með störu út í loftið. Kannski 10 nemendur af 50 sem eru að fylgjast með eins og maður vildi að nemendur gerðu í fyrirlestri. Mjög svipaður strúktúr eftirtektar í þessum hópi og í framhaldsskóla, sem er ekki gefið því að öllu jöfnu ætti eitthvað að síast út af nemendum sem hafa ekki áhuga á bóklegu námi við lok menntaskólans. Sem og mögulega gerist, samanber að enginn er sofandi fram á borðið. Í leikhléi spjölluðum við Gestur saman og eftir hlé var nemendum greint frá niðurstöðum rannsóknarinnar. All margir hausar snéru sér við og litu vandræðalega á nýja kennarann sem sat aftast með alvarlegan svip á andlitinu. Sumir voru hreinlega skömmustulegir. Gestur var ekkert að skammast í nemendum og sagði þeim full ljúflega að mínu mati frá því hversu léleg þau væru í því að fylgjast með og nýta sér kennslutímann. Það varð breyting eftir hlé þar sem nokkuð fleiri fylgdust með af athygli. Langtum frá allir þó. Merkilegast þótti mér að sjá að nokkrir héldu áfram að spila tölvuleiki eða vinna annað í tölvum sínum, jafnvel á meðan Gestur gerðir grein fyrir því að það væri nú ekki nógu gott og að við værum búin að koma upp um þau. Litu ekki einu sinni upp og héldu svo áfram allan seinni tímann án þess að gefa fyrirlestrinum nokkurn gaum. Stórmerkilegt og svo augljóslega stærsta vandamál skólakerfisins, það er að segja hvursu margir klukkutímar fara til einskis, kennslufræðilega séð.

Vangaveltur um námsfræði

Mig grunar að ómældum tíma sé varið til einskis í kennslu vegna eftirfarandi forsendu: Við lærum með því að verða vitni að því hvernig aðrir gera og reynum síðan sjálf að gera sjálf (stundum í okkar eigin útfærslu). Hvernig lærum við tungumál? Með því að sjá hvernig aðrir nota tungumál og reyna á okkur sjálf í beitingu tungumálsins við aðra. Undanfarin misseri hef ég hlustað á franska útvarpsstöð í bílnum mínum á milli staða. Ég hef öðlast færni í því að greina betur á milli orða en skilningur minn á frönsku hefur lítið sem ekkert batnað vegna þess að í gegnum útvarpið hef ég engar tilvísanir um hvað sé rætt - ég veit aldrei til hvers orðin vísa nema í einstaka tilfelli þegar fluttar eru fréttir af heimsmálum í stöðluðum fréttatímum. Hins vegar er ég mun fljótari að skilja frönsku þegar ég horfi á franskar teiknimyndir án texta þar sem ég sé til hvers orð vísa og í hvaða samhengjum orð koma reglulega fyrir. Í skólum erum við látin læra tungumál með því að læra merkingu orða utanbókar eða hlusta á texta með tilvísunum. Nú held ég því síst fram að ómögulegt sé að læra tungumál með þessum hætti - heldur aðeins því að mig grunar sterklega að við lærum tungumál (og ýmsar aðrar greinar) mun hraðar og betur með því að sjá og heyra aðra nota tungumálið - til dæmis með því að kennarinn tali einvörðungu tungumálið og horft sé á myndbönd á því tungumáli sem er viðfangsefni kennslunnar. Þetta á einnig við um aðrar námsgreinar. Ég, sem almennt er afar mótfallinn fyrirlestrum, geri mér grein fyrir að hér séu komin nokkuð sterk rök fyrir fyrirlestrarforminu (með þeim fyrirvara að ekkert í náms- og kennslufræðum sé einfalt).

Sem minnir mig á annað atriði sem var rannsakað mikið á árum áður víst en er týnt og tröllum gefið hér á Íslandi hvað varðar kennslu: Við lærum í stökkum eftir að hafa tekist á við námsefni sem er svolítið fyrir ofan getu okkar - það er að segja við þurfum að reyna svolítið mikið á okkur og erum á því stigi að við náum í raun ekki að leysa viðfangsefnið í fyrstu lotu. Piaget lýsir þessu nákvæmlega svona, að óháð stigum þroska, þá læra nemendur og þroskast hvað mest þegar þeir eru að fást við efni sem er stiginu fyrir ofan þeirra hæfni. Það er óhætt að fullyrða að ekki er tekið mið af þessari staðreynd í skipulagi kennslu í skólum. Í tónlist, svo dæmi sé tekið, er kennsla miðuð út frá þessari staðreynd. Nám er byggt upp á stigum og nemendur eru sífellt að fást við það stig sem þau þurfa að reyna á sig við. Það ættu allir að kannast við þetta þroskaferli. Ástæðan fyrir því að ég fór að velta þessu fyrir mér var Gítar Hetjan (e. Guitar Hero - já þessi brandari var sérstaklega fyrir Snorra) þar sem ég var fastur, í kannski 40 mínútur, á einu lagi og gafst upp; kom þrem dögum seinn aftur og rúllaði upp laginu í fyrstu tilraun. Ferlið felur einnig í sér að nemendur þurfi tiltekinn tíma til þess að tileinka sér efni og það sé mismunandi eftir nemendum hver sá tími er. (Mig grunar að tæknibreytingar leiði til þess að gefinn sé of lítill tími til þess að nauðsynleg hugferli geti farið fram sem leiða til þroska og viðbótarhæfni.) Þannig sagði víst Bloom, sem rannsakaði þroska fólks, að munurinn á getu þeirra bestu og verstu í skólum væri einn á móti fimm - það er að segja að þeir verst stöddu þyrftu fimmfalt lengri tíma í að leysa verkefni en þeir bestu. En ef við skipulegðum nám út frá hugmyndinni um hlítarnám (learning for expertise) að þá færist þetta hlutfall niður í einn á móti tveimur á hverju námsstigi fyrir

Auglýsing á forsíðu fg.is

Hvur er tilgangurinn að kynna Kaupþing banka á forsíðu FG annar en fjárhagslegur? Það er ósmekklegt af skóla að auglýsa fyrirtæki, hvort sem er gegn greiðslu eður ei.

Kynningarfundur í MH

Nú man ég ekki nafnið á kennaranum er kynnti MH fyrir mér. Meðaleinkunn nemenda sem komast inn í MH úr grunnskóla er tiltölulega há eða um 8; skólinn er því fyrir afbragðsnemendur. Skólinn er heldur stór fyrir minn smekk eða um 1150 nemendur sem getur leitt af sér vandamál þegar kemur að því að mynda skólamenningu og skólaanda. Skólinn hefur laðað að sér nemendur með listræna hæfileika um árabil og bera veggir skólans þess merki - sem er afar skemmtilegt. Íþróttaaðstaða skólans var engin en nú hefur verið bætt úr því með tveimur íþróttasölum og skvasssal - sem er frábært. Einnig er þar tækjasalur líkt og unga fólkið nú til dags stundar (einstaklingsíþróttir fyrir einstaklingshyggjufólkið). Okkur var tjáð að kennarar sem byrja við MH hætti sjaldan störfum þar og var það til marks um ágæti skólans. Ég spurði kynningarfulltrúann hvað sé að skólanum eftir lofræðuna sem haldin var og þóttu mér svörin heldur fátækleg og ótrúverðug - bara það að nemendur læra ekki heima og álag hafi aukist á kennara (sem er almennt vandamál í skólakerfinu). Bókasafn skólans var mjög glæsilegt á að líta og virtist öll aðstaða í skólanum vera til fyrirmyndar. Kennarar hafa eigin aðstöðu sem virtist fremur þröng öll eins og venja er í íslenskum skólum. Fengum ekki að sjá nýja aðstöðu fyrir kennara. Ég veit ekki nákvæmlega af hverju en mig grunar að MH sé besti eða í það minnsta skásti framhaldsskóli landsins. Það er eitthvað við skólamenninguna þar sem heillar mig; en ég hef alls ekki nægileg gögn til þess að staðfesta þennan grun minn.

Kennarafundur í FG

Haldinn var fundur í FG vegna fyrirhugaðra breytinga á lögum um skóla á Íslandi, sérstaklega er varða framhaldsskólann. Ég á enn eftir að kynna mér sjálfur breytingarnar en Magnús nokkur, kennari sem er að láni í ráðuneytinu kynnti breytingatillögurnar. Breytingar felast fyrst og fremst í eftirfarandi atriðum:

Kjarni stúdentsprófsins verður dreginn verulega saman og verða skólar sjálfir að fylla upp í og hanna eigin námsbrautir - ráðuneytið mun ekki gera það lengur. Almenn námsbraut verði 90-120 einingar.

Skólaárið er ekki lengur skilgreint í vinnustundum kennara heldur í vinnustundum nemenda, samtals 180 vinnudagar liggja að baki fullu námi framhaldsskólanema. Fullt námsár samsvarar 60 einingum og þar af leiðandi eru þrír heilir vinnudagar á bakvið hverja einingu.

Tekið er upp samræmt einingakerfi, ETCS einingar svokallaðar.

Fært er í lög að skólum ber að aðlaga sig að þörfum nemenda.

Brautarlýsingar frá skólum þurfa samþykki ráðherra.

Kennarar gerðu eftirfarandi athugasemdir:

1. Þá er búið að lengja framhaldsskólaárið enn einu sinni, nú um fimm daga án þess að fá fyrir því samþykki frá kennurum. Ráðuneytismaður segir að fulltrúar kennara hafi setið ákvörðunarfundi.

2. Ekkert talað um skyldur nemenda í lögunum en sett inn ákvæði um að skólum beri að aðlaga sig að þörfum nemenda. Nemendur orðnir mjög meðvitaðir um réttindi sín og það vantar að gera á þá opinberar kröfur. Kennarar telja að rekja megi agaleysi til þessarar meðvitundar um réttindi, samanber hótanir á borð við: Ég kæri þig,

3. Efasemdir um að kjarni 45 einingar sé nægur undirbúningur fyrir háskóla.

4. Áhyggjuer af ábyrgð á námsgagnaútgáfu. Ráðuneytismaður tók undir og ætlaði að koma athugasemd á framfæri.

Mig er farið að gruna sterklega að kennarar séu fastir í járnbúri kjaraviðræðna. Langmestur tími fór í óánægju með að lengja skuli skólaárið og hvernig allar breytingar hafi á kjör kennara. Mikil óánægja í kennurum og enginn tók til máls til þess að lýsa yfir ánægju með breytingartillögur eða segja frá því hvernig kennarar geti nýtt sér nýjan lagaramma. Ég heyrði á sumum kennurum að þeim þættu Íslendingar of fljótir til að breyta lögum, stutt sé síðan þessum lögum var síðast breytt.

Sjálfum þykja mér breytingar á skilgreiningum á skólárinu vera frábærar. Það liggja mikil sóknarfæri í því að skilgreina skólaárið sem vinnudaga nemenda. Nemendur sem leggja af hendi minni vinnu en 180 daga eiga hreinlega ekki að útksrifast með þessar nýju samræmdu einingar sem gilda innan evrópska menntasvæðisins. Ég er ósammála kennurum að það sé stórt vandamál að þessu fylgi möguleg lenging skólaársins, sem ég er ekki sannfærður um að þýði í raun lengingu á starfstíma kennara (greinin kveður á um lengingu í vinnudögum nemenda, ekki kennara). Þess fyrir utan skilst mér að skólaárið á Íslandi sé styttra en erlendis og því skrýtið að við komumst upp með að vera með ETCS einingar á styttra skólaári - það hlýtur að þurfa að bæta upp fyrir það með einhverjum hætti. Hneykslaður á ergelsi kennarar hvað þetta varðar. Ég er fyllilega sammála þeim að laun þeirra séu of lág og álag of mikið, það breytir bara engu um að þessi tiltekna lagabreyting er skynsamleg.

Ég tek undir með kennurum að ákvæði um að skólum beri að aðlaga sig að þörfum nemenda ætti ekki að vera í landslögum nema því fylgi annað ákvæði um skyldur nemenda gagnvart skólanum og samfélaginu. Löngu komið nóg af þessu trölli sem er einstaklingshyggjan og veður yfir allt.

Námsgagngaútgáfu þekki ég aðeins að litlu leyti og tel þörf á mun meira fjármagni og endurskoðun hvað hana varðar. Tek undir það. Námsgögn, þar sem ég þekki til, eru oft úrelt og langt því frá nægilega góð.

Athugasemd kennara um að 45 einingar í kjarna sé ekki nægur undirbúningur fyrir háskólanám er vafalaust réttur enda á enginn að útskrifast með minna en 90-120 einingar. Þessi athugasemd er einhver misskilningur, því skólunum er sett það markmið að undirbúa nemendur fyrir háskóla og þeir útbúa námsbrautir sem uppfylla þau skilyrði. Háskólum er það svo í sjálfsvald sett að setja inntökuskilyrði síðast þegar ég vissu. Það er enginn nokkurs staðar að segja að þessar 45 einingar séu lágmarkið sem þarf til að teljast undirbúinn fyrir háskóla. Mig grunar helst að hér séu kennarar að verja námsgreinar sínar sem mögulega bera skarðan hlut frá borði vegna þess að nemendur muni velja aðrar greinar og námsbrautir ekki bjóða upp á jafn mörg námskeið í gamla kjarnanum. Þessi breyting er mjög til batnaðar held ég. Það eina sem þarf núna er að HÍ taki sig til og setji skýr viðmið um hvað sé nauðsynlegur undirbúningur fyrir nám í skólanum á öllum sviðum. Framhaldsskólarnir aðlagi sig svo að þeim kröfum.

Ég var langt því frá ánægður með tóninn og athugasemdir kennaranna. Yfirdrifið neikvæðir og pirraðir. Ef aðstæður þeirra eru eins slakar og tónninn í þeim ber vitni eiga þeir tafarlaust að leggja niður störf þar til bót fæst á þeirra málum.

Hvernig væri nú að koma sér bara af stað í þessu núna?

Þá er ég einmitt með færslu í huganum sem ég get ekki sett á veraldarvefinn. Dæmigert. Það er svo sem ekkert verra að ígrunda eitthvað eldra hér.

Set hér niður lista yfir það sem ég á eftir að færa til bókar:

Fundur í FG með félagsmálafulltrúa.
Fundur í FG með forvarnarfulltrúa.
Fundur í FG varðandi náms- og starfsráðgjöf.
Fundur í FG með fulltrúum nemendaráðsins.
Kynningarfundur í MH.
Áheyrn í Brúarskóla.
Tímar í Kennslu Samfélagsgreina.
Kennarafundur í FG.